text=#000000
bg=#ffffff
alpha=0.5
margin = 150
Aan welke stad bouwen we?


Aan welke stad bouwen we?

Vier toekomstbeelden voor Nijmegen anno 2035. Dat is het resultaat van het scenario-onderzoek dat hoogleraren Methoden Etiënne Rouwette en Vincent Marchau voor en met de gemeente hebben uitgevoerd. Geen van de vier scenario’s zal werkelijkheid worden. Wat is dan de zin van zo’n onderzoek?

Rouwette.jpg

Etiënne Rouwette

Merxk.jpg

Tom Merkx

Picture this. Nijmegen anno 2035: een krimpende, vergrijzende stad aan de Waal met nog maar 110.000 inwoners. Van de Radboud Universiteit en HAN is geen spoor meer te bekennen. Er is veel werkloosheid en de kloof tussen arm en rijk is groot. Op de mooiste plekken in de stad zijn gated communities ontstaan waar de beter bemiddelden wonen. Burenhulp en gemeenschapszin zijn ver te zoeken. Veel projecten op het gebied van infrastructuur, gebiedsontwikkeling en duurzaamheid zijn door geldgebrek niet van de grond gekomen. De gemeente richt zich alleen nog op haar kerntaken.

Scenario-onderzoek biedt houvast en kaders

Doen we het juiste? “Dit is een doemscenario waar we liever niet aan denken”, vertelt Tom Merkx, hoofd afdeling Bestuursondersteuning en Advies bij de gemeente Nijmegen. “Maar resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst. Nijmegen is nu een sociale en een groeiende kennisstad. Maar wat als mensen wegtrekken en steeds minder mensen zich vestigen door omstandigheden die wij niet kunnen beïnvloeden? Met dat scenario houden we eigenlijk nooit rekening. Terwijl het niet volkomen ondenkbaar is.”

“Wat als het perspectief dat we voor ogen houden niet het juiste blijkt te zijn? Hoe flexibel zijn we dan? Met die vragen hebben we bij de Radboud Universiteit aangeklopt” zegt Jos Sprangers, directeur van de gemeente Nijmegen. “Zo zijn we met Etiënne Rouwette en Vincent Marchau in contact gekomen.”

Belangrijke, maar onzekere ontwikkelingen Een stadsbestuur heeft niet overal invloed op. Het verloop van de Nederlandse economie bijvoorbeeld kan het niet sturen, net als het demografisch verloop van de bevolking. Maar de bestuurders beïnvloeden de ontwikkeling van de stad wél. En dus is het slim om er op een of andere manier toch rekening mee te houden. “Als je de toekomst niet kunt voorspellen, dan kan het schetsen van plausibele scenario’s houvast bieden. Het geeft kaders”, vertelt hoogleraar Methoden Etiënne Rouwette. “Dat hebben we samen met medewerkers van de gemeente gedaan in het scenario-onderzoek.”

De Radboud-onderzoekers en een dwarsdoorsnede van de gemeentelijke organisatie hebben zich in vijf sessies (zie kader) gebogen over het identificeren van ontwikkelingen waarvan niet vaststaat dat ze zich zullen voltrekken, maar die, áls ze zich voordoen, een grote impact hebben op de stad. Om te beginnen hebben zij tientallen sociale, economische, technologische en politieke ontwikkelingen in kaart gebracht. Daaruit hebben zij een top 15 gedistilleerd waarvan de twee belangrijkste onzekerheden ten slotte zijn geselecteerd voor nader onderzoek: 1) de mate waarin Nijmegen zich ontwikkelt als kennisstad en 2) de mate van sociale cohesie in de stad. Zet die twee in een assenstelsel en je krijgt vier mogelijke toekomstperspectieven voor Nijmegen in beeld:

  1. Brains, locals and unhirables: Nijmegen als kennisstad met een lage sociale cohesie
  2. Global lounge: Nijmegen als kennisstad met een hoge sociale cohesie
  3. Ons dorp: Nijmegen geen kennisstad met een hoge sociale cohesie
  4. Stille stad: Nijmegen geen kennisstad met een lage sociale cohesie

Geen kwestie van kiezen Merkx: “Het was soms nog best lastig om het betreffende toekomstbeeld als reëel voor te stellen. Iedereen gruwelt van het beeld van Nijmegen als asociale stad. We zien de toekomst het liefst als in het tweede scenario: als global lounge. Die komt ook grotendeels overeen met de huidige stadsvisie. Maar het is geen kwestie van kiezen. Het onderzoek richt zich juist op niet te sturen ontwikkelingen.”
Rouwette: “In hoeverre zijn de plannen die de gemeente maakt en de maatregelen die ze neemt robuust in elk van de vier scenario’s? Projecten die nu groot worden opgepakt, waarop de gemeente zich vastlegt, laten zich niet eenvoudig ombuigen. Het is daarom goed in strategie en planning in zekere mate rekening te houden met alle vier de scenario’s, niet alleen met het tweede.”

Sprangers.jpg

Jos Sprangers

Een andere manier van kijken Maar wacht. Het college van burgemeester en wethouders is er ook nog. Zij zijn het die de keuzes maken. En die keuzes zijn niet alleen maatschappelijk gefundeerd; er spelen ook politieke belangen. Sprangers: “De maatschappelijke en politieke agenda komen niet altijd overeen. Het college moet met beide rekening houden. Voor ons als ondersteunende organisatie geldt dat wij het college zo veel mogelijk in de volle breedte adviseren. Ik zie het dan ook als onze verantwoordelijkheid de bestuurders te wijzen op de consequenties van hun beslissingen. Het stellen van de vraag: wat nou als het helemaal anders loopt? helpt ons daarbij.”
Het onderzoek is expliciet niet opgezet om één koers uit te stippelen. Merkx: “We hebben geoefend met een andere manier van denken en kijken; een manier waarop we flexibeler kunnen omgaan met het plannen van een toekomstbestendige stad.”

Zinvolle maatregelen? Om de proef op de som te nemen en het eigen handelen eens kritisch te bekijken zijn twintig maatregelen uit het huidige coalitieakkoord en de structuurvisie aan een robuustheidstest onderworpen. Hierbij wordt geoordeeld hoe goed (of slecht) de maatregelen het in de verschillende toekomsten doen. Gekeken is onder meer naar het streven naar een zorgzame stad met als maatregelen: het stimuleren van mantelzorg, inzetten op vrijwilligers, zorgdiensten organiseren en wijkteams faciliteren.

Het laat zich raden dat de inzet op mantelzorg en zorg door vrijwilligers geen goede maatregel blijkt voor scenario 4 – de stille stad die we aan het begin van dit artikel schetsen. Ontwikkeling van de Heijendaal Campus en Novio Tech Campus is in dat scenario ook geen aanrader. De grote kennisinstellingen zijn immers uit Nijmegen vertrokken. Blijft Nijmegen echter de kennisstad die zij is (scenario 1 en 2) dan is verdere ontwikkeling van beide campussen juist wél een goed idee.

Wat opvalt is dat alle maatregelen die de gemeente neemt voor ‘Nijmegen als bruisende stad’ voor elk van de vier toekomstbeelden gunstig uitpakken. Deze maatregelen zijn bijvoorbeeld ruimte bieden aan nieuwe initiatieven en evenementen, de aanpak van de leegstand, het faciliteren van slimme en schone mobiliteit, winkels en horeca ontwikkelen op het eiland Veur Lent en het herbestemmen van historische gebouwen.

Tussen de oren Het onderzoek heeft veel duidelijk gemaakt, vertelt Merkx. “We hebben bijvoorbeeld gezien dat de universiteit, de hogeschool en alle aanverwante bedrijven een nog belangrijkere rol vervullen voor de stad dan we al dachten. Dat is af te lezen aan de impact van het eventuele vertrek van deze instellingen. We weten ook dat we beter huizen in plukjes kunnen opleveren in plaats van met tienduizend tegelijk en dan niet alleen in het Waalgebied, maar ook op andere locaties in de stad. Zo hebben we nog veel meer kleine en grotere inzichten verworven.”

Stevig verankerd zijn die nog niet, geeft Merkx toe. “We hebben nergens vastgelegd dat we voortaan scenario-onderzoek moeten doen voordat we een plan presenteren. Maar het bewustzijn van de meerwaarde van een bredere scope zit nu wel tussen de oren.”/JvdB

Besluitvorming in het lab
De faculteit der Managementwetenschappen heeft twee onderzoeklabs ter beschikking: het VISA skills lab en het Decision Lab. In het VISA skills lab wordt onder meer onderzoek gedaan naar collectieve besluitvormingsprocessen. Hoe komen we samen tot een goede beslissing over de nieuwe koers voor onze organisatie? Hoe kijken diverse betrokkenen aan tegen probleem x? Hoe kunnen we recht doen aan de wensen van alle stakeholders? In het Decision lab worden experimenten gedaan rondom individuele besluitvorming. Bijvoorbeeld: Wat is mijn oordeel over product x? Hoeveel loon kan ik vragen aan mijn nieuwe baas? Hoe verandert mijn besluit als ik weet wat andere mensen doen? Hoe ver wil ik gaan in onderhandelingen en samenwerking?

De medewerkers van de gemeente Nijmegen hebben zich onder begeleiding van Etiënne Rouwette en zijn collega’s in het VISA skills lab gebogen over de vier toekomstscenario’s voor de stad.

Het VISA skills lab en het Decision lab staan open voor studenten en onderzoekers van binnen en buiten de Faculteit der Managementwetenschappen. Organisaties en bedrijven kunnen het VISA skills lab gebruiken voor elektronisch vergaderen en advies bij stakeholdersmanagement en complexe vragen. In het Decision lab kunnen zij terecht voor bijvoorbeeld een eigen marketingonderzoek of voor contractonderzoek. Voor vragen over het reserveren en de kosten van het VISA skills lab en het Decision lab kunt u contact opnemen met Ron Wunderink (024-3611598). Voor inhoudelijke vragen kunt u contact opnemen met dr. ir. Vincent de Gooyert (024-3615578)


Radboud-pagina Etiënne Rouwette
Etiënne Rouwette op LinkedIn
Tom Merkx op LinkedIn
Jos Sprangers op LinkedIn
Structuurvisie gemeente Nijmegen
Artikel in Het Financieele Dagblad waarin Vincent Marchau reflecteert op (de populariteit van) de scenario-methode